การทวนสอบเครื่องมือวัดระหว่างรอบสอบเทียบ คืออะไร? ทำไมไม่ควรรอถึงวัน Calibration

เครื่องมือวัดที่ผ่านการสอบเทียบแล้ว ไม่ได้หมายความว่าค่าของเครื่องมือจะคงเดิมไปจนถึงวันครบกำหนดสอบเทียบครั้งถัดไปเสมอ

ระหว่างการใช้งาน เครื่องมืออาจได้รับผลกระทบจากการใช้งานบ่อย การเคลื่อนย้าย การกระแทก สภาพแวดล้อม หรือการเสื่อมสภาพตามเวลา

จึงเกิดคำถามว่า

“ระหว่างรอบสอบเทียบ เราจะรู้ได้อย่างไรว่าเครื่องมือยังทำงานได้ตามที่คาดหวัง?”

หนึ่งในวิธีที่องค์กรสามารถใช้ติดตามเครื่องมือได้คือ การตรวจสอบระหว่างรอบ หรือ Intermediate Check

Intermediate Check คืออะไร?

อธิบายง่าย ๆ คือ

การตรวจสอบเครื่องมือระหว่างรอบสอบเทียบ เพื่อเพิ่มความมั่นใจว่าเครื่องมือหรือมาตรฐานยังคงมีสมรรถนะเหมาะสมต่อการใช้งาน

Intermediate Check ไม่ใช่การสอบเทียบเต็มรูปแบบ

และโดยทั่วไป ไม่ควรนำมาใช้แทน Calibration หากเครื่องมือนั้นยังจำเป็นต้องได้รับการสอบเทียบตามระบบที่องค์กรกำหนด

หน้าที่ของ Intermediate Check คือช่วยให้เรามองเห็นความเปลี่ยนแปลงของเครื่องมือ ก่อนถึงวันสอบเทียบครั้งถัดไป

ISO/IEC 17025 เป็นมาตรฐานสากลสำหรับห้องปฏิบัติการทดสอบและสอบเทียบ โดยเน้นความสามารถของห้องปฏิบัติการและการสร้างผลที่เชื่อถือได้ มาตรฐานฉบับ 2017 ยังคงเป็นฉบับปัจจุบันหลังได้รับการยืนยันในปี 2023

ทำไมสอบเทียบแล้ว ยังต้องตรวจระหว่างรอบอีก?

ลองสมมติว่าเครื่องมือได้รับ Calibration เดือนมกราคม และกำหนดรอบสอบเทียบครั้งถัดไปเดือนมกราคมปีหน้า

ถ้าเครื่องมือเกิด Drift ในเดือนเมษายน แต่ไม่มีการตรวจสอบใด ๆ ระหว่างปี องค์กรอาจไม่พบความผิดปกติจนถึงการสอบเทียบครั้งถัดไป

ดังนั้น Intermediate Check จึงทำหน้าที่เหมือน จุดตรวจสุขภาพระหว่างทาง

Calibration บอกสถานะของเครื่องมือ ณ เวลาที่ทำการสอบเทียบ

ส่วน Intermediate Check ช่วยติดตามว่า หลังจากนั้นเครื่องมือยังมีพฤติกรรมเป็นไปตามที่องค์กรคาดหวังหรือไม่

Intermediate Check ต่างจาก Calibration อย่างไร?

เครื่องมือแบบไหนควรมี Intermediate Check?

ไม่จำเป็นต้องทำทุกเครื่องด้วยความถี่เท่ากันค่ะ

ควรพิจารณาจาก ความเสี่ยงและความสำคัญของเครื่องมือ

ตัวอย่างเครื่องมือที่อาจเหมาะกับการกำหนด Intermediate Check ได้แก่ เครื่องมือที่ใช้งานบ่อยมาก เครื่องมือที่เคยมีประวัติ Drift เครื่องมือที่ถูกเคลื่อนย้ายบ่อย มาตรฐานอ้างอิงสำคัญ หรือเครื่องมือที่หากผิดปกติแล้วอาจส่งผลกระทบต่อผลิตภัณฑ์หรือผลการวัดจำนวนมาก

แนวคิดนี้สอดคล้องกับ ISO/IEC 17025:2017 ที่ให้ความสำคัญกับการควบคุมอุปกรณ์และการใช้แนวคิดบนพื้นฐานของความเสี่ยง เพื่อสนับสนุนผลที่เชื่อถือได้

ตัวอย่างการทวนสอบระหว่างรอบแบบง่าย

สมมติว่าองค์กรมี เครื่องชั่ง ซึ่งใช้งานทุกวัน

องค์กรอาจมีตุ้มน้ำหนักที่เหมาะสมสำหรับใช้ตรวจสอบค่าที่จุดหนึ่งเป็นประจำ

ตัวอย่าง:

ค่าที่คาดหวัง
1,000.00 g

ค่าที่เครื่องชั่งแสดง
1,000.15 g

องค์กรจึงนำผลที่ได้ไปเปรียบเทียบกับ เกณฑ์สำหรับ Intermediate Check ที่กำหนดไว้ล่วงหน้า

หากอยู่ในเกณฑ์ → บันทึกผลและใช้งานต่อ

หากอยู่นอกเกณฑ์ → ต้องตรวจสอบสาเหตุ และพิจารณาว่าควรหยุดใช้งาน ส่งสอบเทียบ ซ่อม หรือประเมินผลกระทบเพิ่มเติมหรือไม่

จุดสำคัญคือ เกณฑ์ควรถูกกำหนดก่อนเห็นผล ไม่ใช่ค่อยปรับเกณฑ์เพื่อให้เครื่องผ่านค่ะ

ควรตรวจที่กี่จุด?

Intermediate Check ไม่จำเป็นต้องทำทุกจุดเหมือน Calibration เต็มรูปแบบ

อาจเลือก จุดตรวจที่มีความหมายต่อการใช้งานจริง เช่น

• จุดที่ใช้งานเป็นประจำ
• จุดที่สำคัญต่อกระบวนการ
• จุดที่มีประวัติ Drift
• จุดที่สามารถตรวจสอบได้อย่างสม่ำเสมอและให้ข้อมูลที่เป็นประโยชน์

ตัวอย่าง เครื่องวัดอุณหภูมิใช้งานจริงบริเวณ 100 °C เป็นหลัก องค์กรอาจออกแบบ Check Point ใกล้กับช่วงนี้ แทนการตรวจเต็มช่วงทุกครั้ง

แต่จำนวนจุดและวิธีตรวจต้องเหมาะกับเครื่องมือแต่ละประเภทค่ะ

ควรทำบ่อยแค่ไหน?

ไม่มีความถี่เดียวที่เหมาะกับทุกเครื่อง

องค์กรอาจกำหนดเป็น:

ก่อนใช้งาน / ทุกวัน / ทุกสัปดาห์ / ทุกเดือน / ก่อนงานสำคัญ / หลังเคลื่อนย้าย

โดยพิจารณาจากความถี่ในการใช้งาน ความเสี่ยง ความเสถียรของเครื่องมือ ประวัติผลที่ผ่านมา สภาพแวดล้อม และความรุนแรงของผลกระทบหากเครื่องมือผิดปกติ

เช่นเดียวกับ Calibration Interval การกำหนดรอบที่เหมาะสมควรมีเหตุผลรองรับ ไม่ควรใช้ตัวเลขเดียวกับทุกเครื่องโดยอัตโนมัติ

ถ้า Intermediate Check ไม่ผ่าน ต้องทำอย่างไร?

อย่าเพิ่งปรับเครื่องทันทีค่ะ

ควรเริ่มจากการตรวจสอบก่อนว่า

• มาตรฐานที่ใช้ Check ถูกต้องหรือไม่
• วิธีการตรวจถูกต้องหรือไม่
• เครื่องมืออยู่ในสภาวะแวดล้อมเหมาะสมหรือไม่
• มีความผิดพลาดจากการใช้งานหรือไม่
• ผลผิดปกติเกิดซ้ำหรือไม่

หากยืนยันว่าผลผิดปกติจริง อาจต้อง หยุดใช้เครื่องมือชั่วคราว และดำเนินการตามระบบควบคุมเครื่องมือขององค์กร เช่น ส่งสอบเทียบเพิ่มเติม ซ่อม ปรับ หรือประเมินผลกระทบของข้อมูลที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น

ประเด็นนี้สำคัญ เพราะ Intermediate Check ไม่ได้มีไว้เพียง “ติ๊กว่าตรวจแล้ว” แต่ต้องช่วยให้ตรวจพบความเสี่ยงได้จริง

ต้องเก็บบันทึกอะไรบ้าง?

แบบฟอร์มไม่จำเป็นต้องซับซ้อน แต่ควรสามารถตอบย้อนหลังได้ว่า

ตรวจเครื่องอะไร → เมื่อไร → ใช้อะไรตรวจ → จุดตรวจเท่าไร → ผลเท่าไร → เกณฑ์คืออะไร → ผู้ตรวจเป็นใคร → ผลอยู่ในเกณฑ์หรือไม่ → หากผิดปกติดำเนินการอย่างไร

ตัวอย่างหัวตาราง:

การมีประวัติต่อเนื่องยังช่วยให้มองเห็น Trend หรือ Drift ได้ง่ายกว่าการดูผลครั้งเดียว

Intermediate Check ช่วยยืด Calibration Interval ได้หรือไม่?

ข้อมูลจาก Intermediate Check สามารถเป็นข้อมูลประกอบ การทบทวน Calibration Interval ได้

แต่ไม่ควรสรุปว่า

“Check ผ่านทุกเดือน = ยืดรอบสอบเทียบได้ทันที”

ควรพิจารณาร่วมกับประวัติ Calibration หลายรอบ ความเสถียรของเครื่องมือ การใช้งาน ความเสี่ยง Recommendation ของผู้ผลิต และข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง

จึงเชื่อมกับบทความ “ต้องสอบเทียบเครื่องมือวัดทุก 1 ปีจริงหรือ?” ได้โดยตรงค่ะ

Intermediate Check กับ Verification เหมือนกันไหม?

คำสองคำนี้มีความเกี่ยวข้องกัน แต่ ไม่ควรถือว่าเหมือนกันทุกกรณี

Verification เป็นแนวคิดกว้างเกี่ยวกับการให้หลักฐานว่าข้อกำหนดที่กำหนดได้รับการปฏิบัติตาม

ส่วน Intermediate Check อธิบายกิจกรรมที่ทำ ระหว่างรอบ เพื่อเฝ้าติดตามความเชื่อมั่นในสมรรถนะของอุปกรณ์หรือมาตรฐาน

ดังนั้น Intermediate Check หนึ่งรายการอาจมีลักษณะเป็นการ Verification ตามเกณฑ์ที่องค์กรกำหนดได้ แต่บริบทและวัตถุประสงค์ควรถูกระบุให้ชัดเจน

สรุป

จำง่าย ๆ ค่ะ:

Calibration
→ บอกผลการวัดอย่างเป็นระบบ ณ เวลาที่สอบเทียบ

Intermediate Check
→ ติดตามระหว่างรอบว่าเครื่องมือยังมีพฤติกรรมที่องค์กรยอมรับหรือไม่

Acceptance Criteria
→ กำหนดขอบเขตที่ยอมรับสำหรับการตรวจ

Trend
→ ช่วยมองเห็นการเปลี่ยนแปลงก่อนเกิดปัญหาใหญ่

ดังนั้นการทวนสอบระหว่างรอบไม่ได้มีเป้าหมายเพื่อเพิ่มงานเอกสาร แต่มีเป้าหมายเพื่อ ตรวจพบความผิดปกติของเครื่องมือให้เร็วขึ้น และเพิ่มความมั่นใจในผลการวัดตลอดช่วงระหว่างการสอบเทียบ ค่ะ

เอกสารอ้างอิง

• ISO — ISO/IEC 17025:2017 General requirements for the competence of testing and calibration laboratories
• ISO — ISO/IEC 17025 — Testing and calibration laboratories